Pocetna Kosjerić Stari manastiri i crkve

Stari manastiri i crkve

218
0
Podelite

Istorijski je poznato da su Nemanjići bili veliki pobornici podizanja manastira i crkava. Sa područja Kosjerića traba pomenuti takva tri vrlo značajna objekta, a od kojih su ostali tragovi ili dokumenta o njima:
a) Manastir – crkva Paramun u Paramunu
b) Mrkšina crkva – manastir u Kosjeriću,
v) Crkva brvnara u Sečoj reci
Manastir – crkva Paramun u Paramunu je jedan od najstarijih verskih objekta na području bivšeg Sreza crnogorskog. Po ovom manastiru, kako legenda kaže, i selo dobi ime. Ljuba Pavlović u svom delu „Užička Crna Gora” kaže: „Na vrhu sela, pri izvoru Dubokog, prema Makoviškoj Renovi, je nekakva stara manastirina, za koju su vezana predanja da je bila posvećena sv. Paramonu (29. novembar po starom kalendaru) i da je po manastiru ostalo ime ovom selu. Predanje, kao i za sve ruševine, propas manastira pripisuje Turcima…”. Ovo mesto gde je bila crkva – manastir građani Paramuna zovu „Crkvina”, a zemljšte oko razvaline „Vinogradine”, jer kako kažu legende, tu su nekada bili vinogradi. U narodu ovog kraja postoji predanje da su Turci srušiliovaj manastir zbog toga što je tu bivakovala vojska bosanskog kralja Tvrtka 1389. godine, pri prolasku na Kosovo i da se tu pričestila.
Drugi, mnogo značajniji, verski i kulturni objekat bila je Mrkšina crkva u Kosjeriću. Sam manastir (crkva) ne bi istorijski bio toliko značajan da u njemu, s početka 16. veka, nije postojala jedna od prvih štamparija za štampanje crkvenih knjiga na Balkanu.
Austrijski putopisac Felix Kanic, koji je obilazio ovo područje krajem prošlog veka, o ovom manastiru kaže sledeće: „U velikom sreskom mestu Kosjeriću, koje je 1890. godine dobijanjem crkve, slične onoj u Ražani, postao nezavisan od subjelske parohije, vide se, na jedno pola sata od sreske zgrade, zidovi stare dugo tražene Vaznesenske crkve – manastira Mrkšine, iz čije štamparije potiču istoimeno Jevanđelje (1562.) i Uskršnji triod (1566.)”. Mrkšina crkva srušena je oko 1567. godine. Posle Mrkšine crkve, pa sve do početka 18. veka, na širem prostoru Kosjerića, usled istorijskih okolnosti (turska osvajanja), nema nikakvih značajnijih tragova kulture.
Dragiša Lapčević proučavajući srednjovekovne župe na ovom području ( Lužnicu, Moravicu, Rujno i Crnu Goru) dao je dosta podataka o manastiru Mrkšina crkva, kaže: „Ineres za ovom župom znatno se pojačava faktom: da je u njoj bio znameniti manastir Mrkšina Crkva a u tome manastiru jedna od prvih srpskih štamparija 16. veka. ”
Govoreći o bogatstvu župe Crna Gora i uslova za kulturni razvoj ovog kraja i formiranja ovog manastira, on dalje kaže: „Cela Crna Gora i secijalno Maljen bio je predeo vanredno obilnog loova, koji je u srednjem veku za feudalne posednike (vladaoce, manastire i vlastelu) predstavljao znatan izvor prihoda. Sa obilnosti lova je, verovatno, u toj župi (ili bar u njezinom gorskom delu) imao udela i sam kralj; da to pretpostavimo upućuje nas okolnost: da na Maljenu imamo ne samo Stražaru, već i Kraljev sto i Kraljevo Brdo.
U tako znatnoj župi, koja je pružala najpovoljnije uslove za stočarenje u velikomstilu i za obilan lv, obe grane privredne koje su u starom dobu donosile najveće prihode, sasvim je razumljivo postojanje jednog znatnog kulturnog centra, kakav je bio manastir Mrkšina Crkva, koji je i po turskom osvojenju igrao veliku ulogu, pa među prvima i štampariju svoju u 16. veku zasnovao.

Seca RekaIz te štamparije su sačuvane tri knjige i na njima značajni zapisi. Prvi od ovih zapisa (iz 1552) kaže: da je prvo zasnivanje štamparije materijalno omogućio knez Radiša Dmitrović:… Ali, započeti posao knez Radiša nije mogao dovršiti: „iznenada je došao čas smrti”…Iza smrti kneza Radiše se javlja Trajan Gundulić „ot. velikog grda Dubrovnika”, jedan od trgovaca dubrovačkih iz trgovačke faktorije dubrovačke u Beogradu, koji su održavali trgovinu između Dubrovnika i Srbije. Gundulić je, verovatno, s knezom Radišom imao prisne i razvijene trgovačke veze – kupujući od kneza Radiše stoku, soljeno i sušeno meso, sir, kožu itd. a prodajući mu so, te su se naslednici Radišini na njega obratili da započeti posao nastavi i dovrši; zato Troja veli: „Ponužden bih veže prinesti si formi,i vzeh i prenesoh v dom moj sie formu”. On se živo i sa požrtvovanjem predao dovršetku toga posla.”
Lapčević dalje navodi:„Sva tri, pak, zapisa utvrđuju: da je jeromonak Mardarije, osnivač štamparije, bio jedan od kaluđera velike glave i istrajne kulturne preduzetnosti, da je on taj što je oko osnivanja štamparije angažovao mateijalna sredstva i kneza Radišu i Trojana Gundulića, a da je Mrkšina crkva bio jedan od onih manastira, koji je i značajem i bogatstvom svojim mogao biti kulturno središte svoje župe i rasadnih tadašnjeg znanja i umenja. I ta je okolnost, izvesno, pripomogla da se Gundulić odluči nastaviti onde gde je smrću kneza Radiše prekinuo….
Kad je Mrkšina crkva sa štamparijom porušena i sa čime – o tome nema nigde nikakvih zapisa. Svakojako je to bilo još u toku 16. veka, sudeći po okolnosti da je Bjeloj Crkvi u župi Lužnici jedno jevanđelje rukom pisano 1608. godine. Da je tada bilo Mrkšine crkve i u njoj štamparije, jevanđelje bi, sigurno, bilo tamo i štampano; posle rušenja manastira i štamparije, ono se u Bjeloj Crkvi (u Karanu prim. R.Č.) moralo pisati.

Kad je porušena Mrkšina crkva i upropašćena štamparija možda su neki od njezinih štampara sklonili u Bjelu Crkvu, u kojoj su se prihvatili pisarskog posla, da se, po tom, kad je i Bjela Crkva popaljena, sklone u Novu Svetu Goru (Ovčarsko –kablarske manastire, prim. R. Č.), kako se, kako je to već ranije rečeno, kulturni život, gonjen s drugih strana, sklanjao i nastavljao.
Mrkšina crkva i Rujno su, oba važna manastira i oba sa svojim štamparijama, porušena, verovatno, jednovremeno. I biće da se to desilo baš na godinu dana iza poslednje u štampariji Mrkšine crkve oštampane knjige:
godine 1567; tad su mnogi manastiri porušeni, pa, među njima, svakojako, i ova dva.
I dubrovački trgovci iz Beograda su obavestili Republiku o porušenim i opustelim manastirima u Srbiji 1567. godine.”
O imenu manastira pomenuti pisac kaže: „Mrkše se pominju kao znatna vlastela tamo negde blizu Arbanije i Primorja. Možda je neki Mrkša, ogranak te vlastele,vremenom dobio ovu značajnu i bogatu župu. Izmičući ispred Turaka, Mrkša je morao još znatno veće poklone u imanjima i prihodima učiniti manastiru, te je, sigurno zato, njegovo ime ostalo tako čvrsto privezano za manastir. Posle Mrkšina izbeglištva, u župi je ostala sitna vlastela, možda prinovljena vlastelinskim porodicama, izbeglih s drugih strana, koje su držale da će se tu, u jednoj zaklonitoj župi, koliko toliko bezoasnije negoli u staroj svojoj postojbini, zadržati. Od sve vlastele se pominje u jednom od ovih zapisa samo knez Radiša Dmetrović, pa i on zato što je upravo prvi osnivač štamparije.
A šta je s Mrkšama? U Đediću kod Trebinja ne nađen nadgrobni spomenik Radoja Mrkšića, a po drugom zapisu od 1744. godine. Mrkšići su poklonili jevanđelje crkvi Dobričevskoj. Nije nemoguće da su se Mrkše vremenom rasuli na više strana, kao što je takvih slučajeva bilo i sa nekim drugim vlastelinskim porodicama.”

Mrksina crkvaPrilikom izgradnje crkve u Kosjeriću 1892. godine formiran je Odbor za prikupljanje priloga i pomoći za njenu izgradnju. Odbor je imao naziv „Odbor za obnavljanje negdašnje Mrkšine crkve”. U novoj crkvi postoji zapis na mermernoj ploči čija sadržina glasi:
„Mrkšina crkva podignuta oko 1342. godine. Srušena oko 1568. zbog svoje štamparije.
Ovde je crkva podignuta 1895. godine, obnovljena 1923, porušena 1969. godine i sagrađena 1970. godine”
Treći značajniji verski objekat iz doba turske okupacije je crkva brvnara u Sečoj Reci. Pretpostavlja se da je ona bila podignuta krajem 18. veka. Ovu crkvu su Turci zapalili za vreme Prvog srpskog ustanka, kada su došli iz Užica preko Jelove Gore, 1805. godine, ali su je Srbi ponovo obnovili. 1812. godine.
Za ovu crkvu u Sečoj Reci prota Novak Milošević, koji je bio ovde sveštenik, zapisao je da se u ovaj kraj, polovinom 18. veka doselila porodica Obad–Minić iz stare Hercegovine. Ona se ovamo doselila zbog turskog zuluma. Turci su u njihovom mestu zapalili staru crkvu. Jedan Turčin, kako kaže prota Milošević „ugrabio je dveri (ikonostas) pa prodao ili poklonio starešini njihove familije, koja je čuvala tu svetinju i kad su se selili, braća iz Obada donel su crkvene dveri i priložili ih crkvi sječorečkoj.” Te dveri– vrata, čuvaju se i danas u ovoj crkvi.
Ispred crkve se nalaze kameni spomenici koje rodbina podiže poginulim u ratovima od 1912. do 1918. godine. Takvi spomenici nalaze se oko cele zgrade.
U neposrednoj blizini ove crkve, u krugu Porte, nalazi se nova crkva iz 1925. godine. Na njenim zidovima nalaze se mermerne ploče na kojima su ispisana imena poginulih sa teritorije ove parohije u ratovima 1912 –1918. godine.
Pored pomenutih sigurno je da je na području današnje opštine Kosjerić bilo jo verskih objekata. Dokaz za to su mnoga mesta koja narod i danas zove „crkvine”. Pored toga u turskim „defterima” na više mesta, kod popisa stanovništva, piše „sin popa” što znači da je bilo više sveštenika. Isto tako, u pregledu porekla i doseljavanja porodica u ove krajeve kod LJ. Pavlovića u delu „Užička Crna Gora” za više porodica kaže se „sveštenička porodica”. Zbog toga se može pretpostaviti da je bilo više crkava (ili manastira) koji su građeni i rušeni ili su bili građeni od lakog materijala – drveta i sl. pa su lako i uništavani. Takva jedna crkva postojala je 1690. godine na brdu Kozomor u Mrčićima.
„U selu Mrčićima, na padinama Kozomora, više Aništa, na mestu gde je sada Mikavičina Česma,postojala je stara crkva. Crkva je imala i konak. Turci su spalili ovu crvu najverovatnije posle velike seobe 1690. godine, kada je čitav ovaj kraj opusteo. To govori da je područje Ražane, odnosno Mrčići, imalo crkvu daleko pre današnje. Na mestu gde je bila crkva i danas postoje kameni spomenici zarasli u travu.”

Ostavite odgovor